Zrozumienie zakresu CBAM" kto musi składać sprawozdanie i jakie towary obejmuje
Sprawozdanie CBAM to nowy obowiązek raportowy dla podmiotów przywożących do UE towary o wysokiej emisyjności. Jego celem jest wyrównanie kosztów emisji między producentami unijnymi a importerami i ograniczenie „ucieczki emisji” do krajów o niższych regulacjach klimatycznych. Kto musi składać sprawozdanie? Generalnie — każda osoba prawna lub fizyczna odpowiedzialna za dokonanie importu towarów objętych mechanizmem na terytorium Unii Europejskiej (może to być importer samodzielny lub wyznaczony przedstawiciel).
Zakres towarów objętych CBAM na początkowym etapie jest jasno wytyczony i dotyczy głównie sektorów intensywnie emitujących CO2. Do najważniejszych kategorii należą" cement, żelazo i stal, aluminium, nawozy oraz energia elektryczna. Mechanizm obejmuje zarówno surowce, jak i wybrane półprodukty oraz produkty gotowe sklasyfikowane odpowiednimi kodami CN — dlatego poprawna identyfikacja taryfowa jest kluczowa przy przygotowywaniu sprawozdania.
Co dokładnie trzeba raportować? Sprawozdanie powinno odzwierciedlać emisje związane z wytworzeniem importowanego towaru — w praktyce chodzi o emisje bezpośrednie (np. spalanie paliw w procesie produkcji) oraz emisje pośrednie związane z zużyciem energii elektrycznej. Wymagane będą dowody potwierdzające te dane" specyfikacje techniczne, faktury za energię, certyfikaty emisji lub dane od dostawcy. Im lepiej udokumentowane pochodzenie i metodyka obliczeń, tym mniejsze ryzyko korekt przy weryfikacji zewnętrznej.
W praktyce oznacza to, że importer musi zorganizować zbieranie informacji od dostawców i kontrolować klasyfikację towarów oraz związaną z nimi intensywność emisji. Można też wyznaczyć przedstawiciela, który będzie składał sprawozdania w imieniu importera, ale odpowiedzialność za zgodność pozostaje po stronie podmiotu dokonującego importu. Istnieją mechanizmy przejściowe i pewne wyjątki proceduralne, dlatego warto przeanalizować sytuację indywidualnie i wdrożyć wewnętrzne procedury zgodności już teraz.
Aby sprawnie przejść do kolejnych kroków przygotowań, zalecane pierwsze działania to" inwentaryzacja importowanych towarów według kodów CN, zebranie danych o dostawcach i ich procesach produkcyjnych oraz żądanie od nich informacji o emisjach. Te przygotowania znacznie ułatwią późniejsze etapy — identyfikację importów i obliczanie emisji — opisane w dalszej części przewodnika.
Krok 1 — identyfikacja importów i gromadzenie dokumentów źródłowych krok po kroku
Krok 1 — identyfikacja importów i gromadzenie dokumentów źródłowych to fundament całego procesu przygotowania sprawozdania CBAM. Już na tym etapie trzeba precyzyjnie wskazać, które przesyłki podlegają obowiązkowi raportowania" wyszukaj wszystkie importy odpowiadające kodom CN/HS objętym CBAM (np. stal, aluminium, cement, nawozy, energia), przypisz im numery MRN/decl/księgowe i skorelacyjnie powiąż z datami wprowadzenia do obrotu. Bez kompletnego odwzorowania asortymentu i powiązania dokumentów celnych i handlowych dalsze kroki — liczenie emisji i weryfikacja zewnętrzna — staną się ryzykowne i czasochłonne.
Praktyczny, krok po kroku plan działań" 1) wyciągnij z systemu ERP i agencji celnej wszystkie deklaracje importowe i listy przewozowe za okres raportowy; 2) dopasuj pozycje towarowe do listy towarów CBAM według kodów CN; 3) przypisz każdej pozycji zestaw dokumentów źródłowych (faktura, konosament/CMR, deklaracja celna, świadectwo pochodzenia, dokumenty transportowe); 4) złóż wnioski do dostawców o dane o emisjach i metodologię obliczeń. Ten porządek zapewnia spójny „ślad” dla każdej dostawy — od faktury po deklarację emisji.
Jakie dokumenty zebrać? Najważniejsze to" faktury handlowe, deklaracje celne (MRN/SAD), listy przewozowe (konosamenty/CMR), świadectwa pochodzenia, umowy i potwierdzenia odbioru, oraz wszelkie oświadczenia dostawców dotyczące parametrów produkcji (zużycie paliw, wskaźniki emisji, udział energii z OZE). Jeśli dostawca ma własne obliczenia CO2, żądaj szczegółowego opisu metodologii, źródeł danych i ewentualnych korekt. Bez takich dowodów trudno będzie przejść późniejszą weryfikację zewnętrzną.
Zorganizuj archiwum i procesy IT. Ustal jednolity numer referencyjny dla każdej przesyłki, wprowadź centralny rejestr importów i powiąż go z dokumentami cyfrowymi. Korzystaj z filtrów według kodów CN, kraju pochodzenia i daty wprowadzenia do obrotu. Automatyczne raporty i walidacje (np. brak MRN, brak oświadczenia dostawcy) przyspieszą pracę i zmniejszą ryzyko błędów podczas przygotowywania pliku raportowego CBAM.
Najczęstsze pułapki i szybkie wskazówki" brak jednoznacznego przypisania części ładunku do konkretnego kodu CN, mieszane przesyłki grupujące towary objęte i nieobjęte CBAM, niepełne oświadczenia dostawców oraz rozbieżności między fakturą a deklaracją celną. Zadbaj o politykę żądań od dostawców (formularz o emisjach), regularne rekonsyliacje ERP z dokumentacją celną i przechowywanie kopii wszystkich dokumentów przez wymagany okres. Taki porządek minimalizuje ryzyko korekt i kar podczas audytu.
Krok 2 — zbieranie danych o emisjach" metody obliczeń, wskaźniki i wymagane dowody
Krok 2 — zbieranie danych o emisjach to moment, w którym precyzja decyduje o wartości całego CBAM sprawozdania. Celem jest przekształcenie rzeczywistych operacji importera i dostawców w mierzalne wskaźniki emisji (np. tCO2e/tonę produktu). W praktyce oznacza to zmapowanie całego łańcucha produkcji objętego towarem, określenie granic systemu (zakres emisji bezpośrednich i istotnych pośrednich) oraz wybranie najbardziej wiarygodnej metody obliczeń dla każdego etapu produkcji.
Metody obliczeń należy stosować hierarchicznie" w pierwszej kolejności wykorzystujemy *pierwotne dane pomiarowe* (liczniki, faktury paliwowe, zużycie energii w zakładzie), następnie dane i deklaracje od dostawców, dalej metody masowo‑bilansowe lub alokacyjne (np. przypisanie emisji do produktu na podstawie masy/energii), a na końcu — gdzie brak danych — wartości domyślne i czynniki emisyjne z uznanych baz. Wszystkie emisje trzeba przeliczyć na wspólną miarę — CO2 ekwiwalent (CO2e) — używając składu gazów i wskaźników Global Warming Potential (GWP) przyjętych w raporcie.
Najważniejsze wskaźniki to m.in. tCO2e na tonę produktu, kg CO2e na GJ dla zużycia energii, oraz udział emisji procesowych versus energetycznych. W praktyce warto też wyliczyć wskaźniki pomocnicze" emisje na jednostkę produkcyjną, intensywność energetyczną i udział paliw kopalnych. Jako źródła czynników emisyjnych wykorzystujemy oficjalne bazy i publikacje (np. raporty krajowe, EEA, IPCC, bazy branżowe) i zawsze zapisujemy numer/wersję użytego czynnika — to kluczowe przy weryfikacji.
Wymagane dowody i dokumentacja — przygotuj komplet, który ułatwi późniejszą weryfikację zewnętrzną"
- faktury i rejestry zakupów paliw oraz energii;
- odczyty liczników i raporty pomiarowe z zakładu;
- deklaracje i karty emisji od dostawców (z dokładnością do partii/partii produkcyjnej);
- arkusze obliczeń z formułami, użytymi współczynnikami i datami wersji;
- certyfikaty pochodzenia energii (Guarantees of Origin) oraz protokoły kalibracji urządzeń pomiarowych.
Na koniec kilka praktycznych wskazówek" stosuj konserwatywne założenia tam, gdzie brak danych, dokumentuj wszystkie korekty i konwersje jednostek, wprowadź wewnętrzny system kontroli jakości danych (np. score‑card jakości) i ustal politykę przechowywania dokumentów. Pamiętaj, że rzetelność tego etapu znacząco skraca czas i koszty etapu weryfikacji zewnętrznej oraz minimalizuje ryzyko korekt w CBAM sprawozdaniu.
Krok 3 — obliczanie całkowitych emisji granicznych, konwersje i korekty
Krok 3 — obliczanie całkowitych emisji granicznych to moment, w którym zebrane dane przekształcasz w konkretny wskaźnik emisji wyrażony zwykle w tCO2e na jednostkę produktu. Celem jest zsumowanie wszystkich składników emisji przypadających na dany importowany towar tak, by wynik był porównywalny z wartościami referencyjnymi CBAM i możliwy do weryfikacji. W tej fazie kluczowe jest jasne określenie granic systemu (co wliczasz" emisje procesowe, spalanie paliw, energia kupiona, emisje upstream itp.) oraz utrzymanie spójności jednostek i okresu rozliczeniowego.
Podstawowe składniki obliczeń to" emisje procesowe (np. dekarbonizacja wapienia przy produkcji cementu), emisje ze spalania paliw oraz emisje związane z zakupioną energią. Dla każdego z tych elementów stosujesz odpowiednie współczynniki emisji (emission factors) — mogą to być czynniki krajowe, IPCC albo dostawcy energii. Ważne jest rozróżnienie między wartościami domyślnymi a danymi faktycznymi" jeśli dysponujesz zweryfikowanymi danymi z procesu, użyj ich; w przeciwnym razie sięgnij po domyślne wskaźniki przewidziane przez przepisy lub wytyczne branżowe.
W praktyce obliczeniowej często trzeba wykonać konwersje jednostek" MJ → kWh, ilość węgla → CO2 (stosując współczynnik 44/12 przy przeliczaniu z C na CO2), lub zastosować wartości opałowe paliw. Pamiętaj o konwersji potencjałów ocieplenia (GWP) do wspólnej podstawy (CO2e, 100‑letnie GWP) oraz o użyciu aktualnych, źródłowych tabel współczynników emisji. Uporządkuj obliczenia tak, by każdy krok miał przypisane źródło" tabela emisji, data publikacji i ewentualna wersja.
Korekty i alokacje są często pomijanym, a krytycznym elementem — dotyczy to współpracy przy produktach wielowyjściowych (alokacja między współproduktami), uwzględnienia udziału złomu i materiałów wtórnych, korekt za wychwycenie i składowanie CO2 (CCS) czy rabaty związane z recyklingiem. Zadbaj też o obsługę niepewności" sensowna dokumentacja sposobu zaokrągleń, odstępstw i metod minimalizuje ryzyko zastrzeżeń weryfikatora. Nie zapominaj o wykluczeniu podwójnego liczenia emisji (np. emisje kupionych półproduktów należy traktować zgodnie z przyjętą zasadą alokacji).
Praktyczne wskazówki na koniec" trzymaj kalkulacje w przejrzystym arkuszu z opisem założeń, źródeł współczynników i formuł; przypisz odpowiedzialność za poszczególne dane; wykonaj prostą analizę wrażliwości (która pozycja ma największy wpływ na końcowy wynik) i przygotuj wykaz dowodów do weryfikacji zewnętrznej. To zwiększy szanse na bezproblemowe przejście do Kroku 4 — weryfikacji i złożenia sprawozdania CBAM oraz pomoże uniknąć typowych błędów przy raportowaniu emisji granicznych.
Krok 4 — weryfikacja zewnętrzna, przygotowanie pliku raportowego i złożenie sprawozdania CBAM
Krok 4 — weryfikacja zewnętrzna, przygotowanie pliku raportowego i złożenie sprawozdania CBAM to moment, w którym wszystkie zebrane dane i obliczenia muszą zostać formalnie potwierdzone i przekazane do rejestru. To etap krytyczny dla zgodności — nawet najlepsze kalkulacje tracą wartość, jeśli brak im niezależnej weryfikacji lub plik raportowy nie spełnia wymogów technicznych. Dlatego podejście do tego kroku powinno być jednocześnie proceduralne i skrupulatne" zaplanuj weryfikację z wyprzedzeniem, przygotuj kompletny plik raportowy zgodny z wymaganym schematem i zadbaj o formalne potwierdzenie złożenia.
Weryfikacja zewnętrzna — wybierz niezależnego weryfikatora z doświadczeniem w audytach emisji GHG i znajomością CBAM. Weryfikator poprosi o" dokumenty źródłowe (faktury importowe, dokumenty przewozowe), metody obliczeń, zastosowane wskaźniki emisji i dowody na ich pochodzenie oraz zapisane korekty i założenia. Zalecenie praktyczne" rozpocznij proces wyboru i umów termin audytu co najmniej 6–8 tygodni przed ostatecznym terminem raportowania — to daje czas na usunięcie niezgodności i wprowadzenie poprawek.
Przygotowanie pliku raportowego wymaga zgodności z formatem i strukturą oczekiwaną przez CBAM Registry. Przed wysłaniem upewnij się, że plik zawiera wszystkie wymagane pola (importy, emisje bezpośrednie i pośrednie, zastosowane współczynniki, korekty) oraz że załączniki są czytelne i powiązane z odpowiednimi pozycjami. Stosuj jasne nazewnictwo plików, wersjonowanie i sumy kontrolne — to ułatwi pracę weryfikatora i zmniejszy ryzyko odrzucenia pliku z przyczyn technicznych.
Złożenie sprawozdania CBAM odbywa się przez oficjalny kanał (CBAM Registry) przed obowiązującym terminem raportowania — w fazie przejściowej zwykle do 31 maja za poprzedni rok kalendarzowy. Po przesłaniu zachowaj potwierdzenie złożenia i pełny audit trail dokumentów. Jeśli weryfikator zgłosi niezgodności, przygotuj plan działań korygujących i zaktualizowany plik — szybka reakcja minimalizuje ryzyko sankcji.
Krótka checklista przed złożeniem"
- potwierdzona weryfikacja zewnętrzna bez istotnych zastrzeżeń;
- plik raportowy zgodny ze schematem CBAM Registry (formaty i struktura);
- komplet załączników i dowodów źródłowych powiązanych z pozycjami raportu;
- backupy i potwierdzenie przesłania z rejestru.
Najczęstsze błędy, terminy i sankcje" checklisty zgodności i praktyczne wskazówki prewencyjne
Najczęstsze błędy, terminy i sankcje w sprawozdaniu CBAM to elementy, które mogą zadecydować o tym, czy raportowanie przebiegnie sprawnie, czy zakończy się karą i stratą reputacji. W praktyce słabe przygotowanie dokumentacji, brak jasnego podziału obowiązków i nieregularne monitorowanie terminów prowadzą do największych problemów z zgodnością. Dlatego w kontekście sprawozdania CBAM kluczowe jest zrozumienie zarówno merytorycznych wymogów, jak i operacyjnych terminów — zwłaszcza w okresie przejściowym (raportowanie od 2023–2025) oraz przed pełnym wdrożeniem mechanizmu od 2026 roku.
Typowe błędy pojawiają się najczęściej na etapie zbierania danych i klasyfikacji importów. Najczęściej spotykane problemy to"
- Brak kompletnych dokumentów źródłowych od dostawców — bez dowodów na emisje pochodzenia trudno obronić raport.
- Użycie niewłaściwych lub niezweryfikowanych wskaźników emisyjnych (np. mylenie wartości domyślnych z rzeczywistymi).
- Pominięcie emisji pośrednich (zakresy Scope 2/3) lub błędne konwersje jednostek (t/CO2e vs kg/CO2e).
- Nieprawidłowa klasyfikacja towarów (CN) i błędne określenie kraju pochodzenia — to często skutkuje odrzuceniem części raportu.
- Spóźnienia w złożeniu raportu i brak dowodu wczesnej weryfikacji zewnętrznej.
Praktyczne wskazówki prewencyjne i checklista zgodności" wdrożenie prostych procedur znacznie zmniejsza ryzyko błędów. Zalecana checklista obejmuje"
- Mapowanie łańcucha dostaw i identyfikacja krytycznych dostawców — uzyskaj deklaracje emisji i zapisz źródła danych.
- Powołanie odpowiedzialnej osoby lub zespołu CBAM oraz harmonogramu z konkretnymi terminami raportowania.
- Wdrożenie systemu IT do gromadzenia danych i audytowalnego przechowywania dowodów (faktury, świadectwa, obliczenia emisji).
- Stosowanie zasad ostrożności" tam gdzie brakuje danych, stosuj wartości domyślne, ale dokumentuj ich wybór i uzasadnienie.
- Wczesna współpraca z jednostką weryfikującą — zaplanuj audyt próbek przed finalnym złożeniem pliku raportowego.
- Szkolenia dla zespołów zakupów i logistyki, aby identyfikowały i przekazywały niezbędne informacje.
Terminy i sankcje — terminowość ma kluczowe znaczenie" spóźnienie lub niekompletność raportu naraża firmę na sankcje administracyjne oraz ryzyko finansowe i handlowe. Choć wysokość kar i konkretne środki wykonawcze zależą od przepisów krajowych i okoliczności naruszenia, skutki mogą obejmować kary pieniężne, dodatkowe kontrole celne i konieczność uzupełnienia braków pod presją czasu. Najlepszą profilaktyką jest regularny wewnętrzny audyt CBAM, współpraca z zewnętrznym weryfikatorem oraz aktualizowana checklista zgodności — to minimalizuje ryzyko sankcji i zapewnia spójność sprawozdań w perspektywie obowiązywania mechanizmu.
Informacje o powyższym tekście:
Powyższy tekst jest fikcją listeracką.
Powyższy tekst w całości lub w części mógł zostać stworzony z pomocą sztucznej inteligencji.
Jeśli masz uwagi do powyższego tekstu to skontaktuj się z redakcją.
Powyższy tekst może być artykułem sponsorowanym.